پاکستان وچ سیاست وچ گند دی بہتی ذما دااری طریقا انتخاب تے وی ہے، جد تک انتخاب دا طریقا نہیں بدلیا جاندا کدی نتیجا چنگا نہیں نکل سکدا. ایہ انتخابی طریقا سیاستداناں نے اپنے مفاد لئی وضح کیتا، جد تک ایہ نہیں بدلیا جاندا،تبدیلی نہیں آ سکدی. ایہدا کریڈت پی ٹی آئی نوں نہ دینا زیادتی ہے کہ پی ٹی آئی حکومت نے انتخابی اصلاحات ول پاکستان دی تاریخ وچ پہلی واری نہ صرف دھیان دتا سگوں تازا اطلاع مطابق وزیراعظم نے بیرسٹرعلی ظفر نال قانونی مشاورت کیتی تے پارلیمانی کمیٹی بنان دا فیصلا کیتا،جیہڑی انتخابی اصلاحات لئی تجویزاں دے گی. سوائے ستر دیاں چوناں دے پاکستان وچ ہون والیاں ساریاں چوناں تے اعتراضات ہوئے.ایہدی اک وجھا تاں ایہ ہے پئی اقتدار اک اجہیا نشاء ہے جیہنوں اک واری لگ جاوے اوہ چھڈن لئی تیار ای نہیں ہوندا.جیہڑی پارٹی اقتدار وچ ہووے اوہ ساری سرکاری مشینری نوں اپنے اقتدار نوں پکیاں کرن تے لمیاں کرن لئی ہر جایز نا جایز حربا ورتن توں باز نہیں اؤندی.ہن تک دی تاریخ گواہ ہے پئی پچھلے پینتی سالاں توں ملک وچ دو پارٹی سسٹم ہی عملاً چل رہیا ہے. جیہڑے اک واری اقتدار وچ آئے اوہ اقتدار چھڈن لئی کِسے صورت تیار نہیں ہوندے. جس دی مثال ایہ ہے پئی آئین کِسے اک بندے نوں دو واریاں توں ودھ وزیراعظم بنن دی اجازت نہیں دینداہائی، اٹھارویں ترمیم وچ ایس شق نوں بدلن لئی نون لیگ نے پی پی پی دی حکومت نال پورا پورا تعاون کیتا. ایسے ای مفادات دی سیاست نے ملک دا بیڑاغرق کر کے رکھ دتااے. بظاہر اٹھارویں ترمیم ایہ کہہ کے کیتی گئی پئی 73ء دے آئین دی اصل شکل بحال کرن لئی ترمیم کیتی جارہی ہے پر حقیقت ایہ ہے پئی دویں پارٹیاں دو دو واری حکومت کرن تے اک دوجے نوں تھلے لان لئی کیتیاں گئیاں کوششاں توں آپ ہی تنگ آ کے، ایس نتیجے تے اپڑیاں پئی ”آپس وچ لڑن دی بجائے کیوں نہ رل کے کھائیے؟ ایس لوڑ نے ہی ایہناں نوں ”میثاقِ جمہوریت“ تے مجبور کیتا. جیہدا صاف مطلب ایہ ہائی پئی ”ونڈ کھاؤ کھنڈ کھاؤ“.ایس لئی اٹھارویں ترمیم دے ناں تے دراصل اپنے اپنے مفادات نوں تحفظ دتا گیا، نال ہی مرکز نوں کمزور کر کے صوبیاں نوں تکڑیاں کرن دی کوشش کیتی گئی.تاں جے لوڑ پوے تے علیحدگی دا نعرا ماریا جاوے، زرداری دا سندھ کارڈ اوسے ول اشارا ہے.اجے تاں نون لیگ نوں پنجاب وچ حکومت نہیں ملی، اوہنے علیحدگی توں گھٹ نہیں سی کرنی.اوہ تے مچھی وانگ اقتدار توں باہر رہن دی عادی ہی نہیں.اٹھارویں ترامیم نون لیگ توں بغیر ممکن نہیں ہائی ایس لئی اوہناں دو واری دے شرط ختم کرن دی یقین دہانی تے ترمیم وچ ساتھ دتا جس دے نتیجے وچ نواز شریف تیجی واری وزیر اعظم بن سکیا. ایس میثاقِ جمہوریت وچ اک ہو ر لچ وی تلیا گیا پئی،PAC(پبلک اکاؤنٹس کمیٹی) الیکشن کمشنر، الیکشن کمشن دے صوبائی ممبر، نیب دا چیئرمین تے سبھ توں ودھ کے کیئر ٹیکرگورنمنٹ(عبوری حکومت) لئی وزیر اعظم، صوبائی وزیر اعلیٰ دی تقرری، حکومت تے اپوزیشن دی مشاورت نال ہوے گی، مرضی داالیکشن کمشنر تے صوبائی ممبر ایس لئی لائے تاں جے اوہناں دی مدد نال الیکشن نوں ہائی جیک کیتا جاسکے تے ہوئے وی، کیڈے ہرکھ دی گل ہے پئی ساڈے کول کوئی اجہیا غیر جانبدار شخص نہیں جیہنوں ایہو جہیا کوئی عہدا دتا جاوے؟ ایمانداری دا ایہ کال اسیں 2013ء تے 2018ء وچ دیکھ چکے ہاں، جیہدے وچ کسے ایماندار بندے تے ایکا ای نہیں ہو سکیا. ایہ وی پچھلے چالھی سالاں دا سٹا ہے پئی ساری سرکاری مشینری نوں مفادات دی چاٹ پا دتی گئی، ریٹائرمنٹ پچھوں منفعت بخش عہدیاں دی بخشیش خاطر ساریاں اپنا ایمان تے اپنی انا گروی رکھ دتی، ایہو اخلاقی انحطاط اج قومی المیے دی صورت وچ سامنے ہے.صرف اک مثال راہیں اندر دی غلاظت ملاحظہ ہووے پئی 2013ء دیاں چوناں وچ ہون والی پرلے درجے دی دھاندلی دی جوڈیشل انکوائری سپریم کورٹ دے ریٹائرڈ چیف جسٹس نوں دتی گئی. جیہناں رپورٹ وچ 40توں ودھ بے ضابطگیاں منن کے وی چوناں نوں صاف تے شفاف آکھ کے دھاندلی دے اعتراض نوں رد کر دتا، جس دے انعام وچ اوہنوں کیئر ٹیکر وزیراعظم لا دتا گیا. بیوروکریسی،عدلیا تے عسکری ادارے، ایسے لئی حکمراناں دی خوشامند کردے ہین پئی ریٹا ئرمنٹ مگروں ایہو جہیا کوئی مفاد مل جائے. بار بار یحیٰ خان دا 70ء داانتخاب یاد آ جاندا ہے، جیہنوں ہن تک دی پاکستانی تاریخ دا نسبتاً صاف تے شفاف انتخاب آکھیا جاندا ہے. ایہناں چوناں دے صاف شفاف ہون دی پہلی وجھا تاں ایہ ہائی پئی ایہ چوناں کسے سول حکومت نے نہیں سگوں فوجی حکومت نے کروائیاں سن. جیہڑی آپ ایہناں چوناں دا حصا نہیں ہائی. دوجا اوس ویلے دا الیکشن کمشن کسے سیاسی حکومت دا لایا ہویا نہیں ہائی، ایس کر کے حکومت سنے الیکشن کمشن وی غیر جانبدار رہیا تے سرکاری مشینری وی،”جیہڑا جتے اوہدے نال“والی پالیسی تے عمل پیرا ہائی. ایس لئی ایہ چوناں ملکی تاریخ دیاں پہلیاں چوناں سن جس تے گھٹ توں گھٹ اعتراضات ہوئے.ایہناں چوناں دے سٹے وجہوں عوامی لیگ تے پیپلز پارٹی نوں کامیابی ملی مجیب دی عوالی لیگ تے بھٹو دی پیپلز پارٹی نویں پارٹیاں سن، پرانیاں پارٹیاں نوں زعم ہائی پئی اسیں پرانے کھڈاری ہاں تے ایہ(مجیب تے بھٹو) نویں،بُہتا توں بُہتا کیہ کر لین گے؟مغربی پاکستان دی انتخابی تاریخ نوں گوہ گوچرا کرن لگیاں ایتھوں دی قبائلی تاریخ دے تناظر وچ مطالعا ضروری ہے. مشرقی پاکستان وچ بنگالی اکثریت وچ ہین ایس کر کے شیخ مجیب الرحمان دی عوامی لیگ نے کلین سویپ کیتا. دوجے پاسے پیپلز پارٹی پنجاب وچ بنی تے اوہدا سربراہ سندھی ہائی ایس لئی ایہنوں پنجاب تے سندھ توں پذیرائی ملی.سرحد(کے پی)تے بلوچستان وچ اوہنوں کجھ نہ لبھا. مجموعی طور تے حاصل ہون والیاں سیٹاں اینیاں نہیں سن پئی اوہ مرکز وچ حکومت بنا سکدی، اوہنوں 300سو وچوں 81 سیٹاں لبھیاں جس کر کے اوہدا اپوزیشن وچ وی کوئی تکڑا رول نہ رہیا، یحیٰ خان نے اقتدار دی منتقلی لئی اجلاس سدیا تے بھٹو ناراض ہو گیا، اوہنے اپنے ممبراں نوں تڑی لائی پئی”جیہڑا ڈھاکا گیا اوہدیاں لتاں توڑ دیاں گا“روئیداد خان آکھدے ہین پئی ”بھٹو سمجھ گیا ہائی پئی جد تک مشرقی پاکستان نال ہے اوہ مجیب توں نہیں جت سکدا،تے کدی وزیرِ اعظم نہیں بن سکدا“جس کر کے بھٹو نے شیخ مجیب نوں اقتدار دی منتقلی وچ جان بجھ کے دیر کرائی، جس کر کے مجیب الرحمان نوں علیحدگی دا نعرا لانا پیا (بھاویں علیحدگی دے بی پاکستان بنن نال ہی بیج دتے گئے سن) ایس علیحدگی پسند سوچ نوں بہانا بنا کے مجیب الرحمان نوں گرفتار کر لیا گیا. مغربی پاکستانیاں نوں بھلیکھا ہائی پئی مجیب نوں گرفتار کرن نال اوہ اوہدی سیاسی حیثیت نوں متاثر کر سکن گے. بنگالی ایہناں توں ودھ قومی پرست ہین، اوہناں قومی یکجہتی دا مظاہرا کیتا تے،”بنگلا دیش“حاصل کر لیا. انٹر نیشنل اسٹبلشمنٹ وی ایہو چاہندی ہائی.(چلدا)
 | Professor Razzaq Shahid){kind=link}